Làm thêm là một phần không thể thiếu trong đời sống của phần lớn du học sinh Việt Nam nơi đất khách: vừa để trang trải sinh hoạt phí đắt đỏ, giảm gánh nặng tài chính cho gia đình, vừa để tích lũy kinh nghiệm thực tế, rèn luyện bản lĩnh sống và hiểu sâu sắc hơn về xã hội nơi mình đang học tập. Đằng sau những đồng tiền làm thêm thấm đẫm mồ hôi là biết bao câu chuyện đáng nhớ: những ca làm xuyên đêm mệt nhoài không còn sức về nhà, những ông chủ tốt bụng coi mình như con cháu, những khách hàng khó tính đến phát khóc, và những bài học sâu sắc về giá trị của đồng tiền và sức lao động mà không trường lớp nào có thể dạy được. Bài viết này tổng hợp những trải nghiệm làm thêm điển hình và chân thực nhất của du học sinh Việt Nam khắp nơi trên thế giới: vất vả có, niềm vui có, nước mắt có, và những bài học thì vô giá cho hành trình trưởng thành.
Những công việc làm thêm phổ biến của du học sinh Việt
NHÀ HÀNG/QUÁN ĂN VIỆT: công việc “quốc dân” được đông đảo du học sinh Việt lựa chọn nhất – phục vụ bàn, phụ bếp, rửa chén, thu ngân; với ưu điểm lớn là được nói tiếng Việt thoải mái, được ăn cơm Việt no nê mỗi ca làm, chủ quán thường là người Việt nên dễ xin việc và dễ được thông cảm; lương 12-20 USD/giờ (Mỹ), 15-25 CAD/giờ (Canada), 20-30 AUD/giờ (Úc). NAIL/SALON: nhiều bạn nữ chọn làm nail với thu nhập hấp dẫn (có thể lên đến 3.000-5.000 USD/tháng nếu chăm chỉ và có khách quen) nhưng công việc đòi hỏi sự khéo léo, tỉ mỉ và phải chịu được mùi hóa chất mỗi ngày.
GIAO HÀNG/LÁI XE CÔNG NGHỆ: Uber Eats, DoorDash, Menulog – ưu điểm lớn nhất là linh hoạt hoàn toàn về thời gian (làm khi rảnh, nghỉ khi bận học thi), thu nhập tính theo đơn hàng; phù hợp với những bạn đã có xe và bằng lái. KHO BÃI/SIÊU THỊ: xếp hàng lên kệ, đóng gói hàng hóa, thu ngân – công việc ổn định với lịch làm việc rõ ràng, ít áp lực giao tiếp bằng ngoại ngữ nên phù hợp với những bạn còn yếu tiếng. DỌN DẸP/VỆ SINH: lương cao hơn mặt bằng chung nhưng vất vả. GIA SƯ/DẠY TIẾNG VIỆT: thu nhập tốt (25-50 USD/giờ), nhẹ nhàng, nhưng cần tìm được học viên. TRỢ LÝ NGHIÊN CỨU/GIẢNG DẠY (RA/TA): “việc làm thêm trong mơ” – liên quan đến ngành học, lương tốt, đẹp CV; nhưng cạnh tranh cao và thường dành cho sinh viên giỏi, sau đại học.
Vất vả: những mặt tối ít người kể
Đằng sau những đồng tiền làm thêm là những vất vả mà chỉ người trong cuộc mới hiểu. MỆT MỎI THỂ CHẤT: đứng 8-10 tiếng trong bếp nóng nực, bưng bê hàng chục kg mỗi ngày, đi giao hàng dưới trời mưa tuyết – nhiều bạn về đến nhà là “rơi” xuống giường, không còn sức học bài. ÁP LỰC THỜI GIAN: cân bằng giữa 20 giờ làm thêm/tuần và việc học full-time là thách thức cực lớn; không ít bạn vì ham làm thêm mà điểm số tụt dốc, thậm chí rớt môn.
ĐỐI XỬ BẤT CÔNG: một số chủ lao động lợi dụng du học sinh (trả lương thấp hơn quy định, bắt làm quá giờ, nợ lương); rào cản ngôn ngữ khiến nhiều bạn không dám đòi quyền lợi. PHÂN BIỆT ĐỐI XỬ: đôi khi đến từ khách hàng khó tính, đồng nghiệp không thân thiện; những lời nói miệt thị có thể làm tổn thương sâu sắc. CÔ ĐƠN: làm thêm cuối tuần, ngày lễ trong khi bạn bè đi chơi; cảm giác tủi thân khi thấy mình vất vả hơn người khác. Nhưng chính những vất vả này rèn luyện nên sự kiên cường – phẩm chất quý giá nhất mà du học mang lại.
Bài học vô giá từ những giờ làm thêm
GIÁ TRỊ CỦA ĐỒNG TIỀN: khi phải đứng 10 tiếng để kiếm 150 USD, bạn sẽ hiểu mỗi đồng tiền bố mẹ gửi sang quý giá đến nhường nào; nhiều bạn từ “vung tay quá trán” trở nên chi tiêu tiết kiệm và có kế hoạch. KỸ NĂNG MỀM: giao tiếp với đủ loại khách hàng, xử lý tình huống khó, làm việc nhóm dưới áp lực – những kỹ năng mà nhà tuyển dụng đánh giá cao hơn cả điểm số.
TIẾNG ANH THỰC TẾ: không lớp học nào dạy tiếng Anh hiệu quả bằng việc phải giao tiếp 8 tiếng/ngày với người bản xứ; nhiều bạn tiếng Anh “lên trình” vượt bậc sau vài tháng đi làm. HIỂU VỀ XÃ HỘI: tiếp xúc với đủ tầng lớp xã hội giúp bạn hiểu sâu sắc về đất nước mình đang sống – điều mà sinh viên chỉ “đi học rồi về” không bao giờ có. BẢN LĨNH: vượt qua những ngày mệt nhoài, những lần bị đối xử bất công mà vẫn đứng vững – bạn sẽ phát hiện mình mạnh mẽ hơn mình tưởng rất nhiều. Và QUAN TRỌNG NHẤT: sự tự tin rằng mình có thể tự nuôi sống bản thân nơi đất khách – không có bài học nào về sự trưởng thành quý giá hơn thế.
Cân bằng giữa làm thêm và học tập: nghệ thuật ưu tiên
Nguyên tắc vàng: HỌC TẬP LÀ ƯU TIÊN SỐ 1; làm thêm là để hỗ trợ việc học, không phải ngược lại. Nếu điểm số tụt dốc vì làm thêm quá nhiều, hãy giảm giờ làm ngay lập tức – một môn rớt tốn kém hơn rất nhiều so với vài trăm đô kiếm thêm được. Quy định các nước thường giới hạn 20-24 giờ/tuần trong học kỳ (40 giờ trong kỳ nghỉ); hãy tuân thủ – làm quá giờ không chỉ ảnh hưởng sức khỏe mà còn vi phạm visa.
Cách cân bằng hiệu quả: chọn công việc LINH HOẠT về thời gian (giao hàng, gia sư) thay vì ca cố định; giảm giờ làm trong tuần thi; tận dụng kỳ nghỉ để làm nhiều hơn (vừa kiếm tiền vừa không ảnh hưởng học); và đừng so sánh thu nhập với bạn bè – mỗi người có hoàn cảnh khác nhau. Nếu gia đình đủ khả năng chi trả, đừng ép mình làm thêm quá sức; thời gian đó đầu tư vào học tập và hoạt động ngoại khóa có thể mang lại giá trị lớn hơn về lâu dài (học bổng, việc làm tốt sau tốt nghiệp). Làm thêm là phương tiện, không phải mục đích.
Quyền lợi lao động: điều du học sinh cần biết để tự bảo vệ
Nhiều du học sinh bị bóc lột vì không biết quyền lợi của mình. Hãy nhớ: bạn có QUYỀN được trả ít nhất mức lương tối thiểu của bang/tỉnh (kiểm tra con số cập nhật hàng năm); bạn có QUYỀN được trả lương đúng hạn và có phiếu lương rõ ràng; bạn có QUYỀN từ chối làm việc trong điều kiện nguy hiểm; và bạn có QUYỀN được đối xử công bằng, không bị phân biệt đối xử.
Nếu bị nợ lương, trả lương thấp hơn quy định, hoặc bị đối xử bất công: GHI CHÉP LẠI mọi bằng chứng (tin nhắn, giờ làm, phiếu lương); NÓI CHUYỆN với chủ lao động một cách bình tĩnh nhưng firm; TÌM SỰ GIÚP ĐỠ từ hội sinh viên, tổ chức hỗ trợ lao động, hoặc cơ quan lao động địa phương (hoàn toàn miễn phí và bảo mật). Đừng sợ “mất việc” mà im lặng chịu đựng – sự im lặng của bạn chỉ khiến tình trạng bóc lột tiếp diễn với những du học sinh khác. Một công việc tốt là công việc tôn trọng bạn; đừng bao giờ chấp nhận ít hơn thế.
Những kỷ niệm đẹp: không phải chỉ có vất vả
Bên cạnh vất vả, làm thêm cũng mang đến những kỷ niệm ấm áp mà nhiều du học sinh nhớ mãi. ÔNG CHỦ TỐT BỤNG: không ít chủ quán người Việt coi du học sinh như con cháu – cho ăn cơm, thưởng Tết, thậm chí giúp đỡ khi gặp khó khăn; những ân tình này nhiều bạn không bao giờ quên. TÌNH BẠN NƠI LÀM VIỆC: đồng nghiệp cùng cảnh ngộ trở thành bạn thân; những ca làm mệt nhoài cùng nhau, những bữa ăn vội sau giờ làm – tình bạn được rèn trong gian khó thường bền chặt nhất.
KHÁCH HÀNG DỄ THƯƠNG: những lời khen, những khoản tip hậu hĩnh, những khách quen nhớ tên bạn và hỏi han – những điều nhỏ bé khiến ngày làm việc mệt mỏi trở nên đáng giá. NIỀM VUI NGÀY NHẬN LƯƠNG: cảm giác cầm đồng lương đầu tiên do chính mình làm ra – niềm tự hào và hạnh phúc khó tả, đặc biệt khi gửi một phần về biếu bố mẹ. Những kỷ niệm này là minh chứng rằng làm thêm không chỉ là kiếm tiền mà còn là một phần đáng nhớ của tuổi trẻ – những câu chuyện bạn sẽ kể lại với nụ cười nhiều năm sau này.
Từ làm thêm đến sự nghiệp: bước đệm không ngờ
Nhiều người xem làm thêm chỉ là “kiếm tiền tạm thời”, nhưng với cách tiếp cận đúng, nó có thể là bước đệm sự nghiệp. Tích lũy KINH NGHIỆM THỰC TẾ: kỹ năng phục vụ khách hàng, quản lý thời gian, làm việc dưới áp lực – đều là những gì nhà tuyển dụng tìm kiếm. Xây dựng MẠNG LƯỚI QUAN HỆ: ông chủ, đồng nghiệp, khách hàng quen – những mối quan hệ này có thể dẫn đến cơ hội việc làm tốt hơn; không ít du học sinh được giới thiệu việc làm chính thức từ những mối quan hệ bắt đầu ở quán ăn.
Khám phá BẢN THÂN: qua các công việc khác nhau, bạn phát hiện mình giỏi gì, thích gì – thông tin quý giá cho định hướng sự nghiệp. Có bạn từ phục vụ bàn phát hiện đam mê ẩm thực và theo đuổi nghề đầu bếp chuyên nghiệp; có bạn từ làm kho bãi chuyển sang logistics và tìm thấy sự nghiệp. Đừng xem thường bất kỳ công việc nào; mỗi công việc đều dạy bạn điều gì đó – nếu bạn chịu học hỏi. Thái độ “làm việc gì cũng làm hết mình” chính là phẩm chất phân biệt người thành công với người bình thường.
Lời khuyên cho du học sinh mới bắt đầu đi làm thêm
NẾU BẠN SẮP ĐI LÀM THÊM LẦN ĐẦU, hãy nhớ những điều sau. CHUẨN BỊ GIẤY TỜ: đảm bảo bạn được phép làm thêm (kiểm tra điều kiện visa); xin mã số thuế (SSN ở Mỹ, SIN ở Canada, TFN ở Úc) – đây là bắt buộc để làm việc hợp pháp. TÌM VIỆC THÔNG MINH: hỏi anh chị khóa trên giới thiệu (nguồn tin đáng tin cậy nhất); tham gia nhóm việc làm của cộng đồng người Việt; đến trực tiếp hỏi (nhiều quán nhỏ không đăng tin online).
BUỔI ĐẦU ĐI LÀM: đến sớm, ăn mặc gọn gàng, thái độ khiêm tốn và sẵn sàng học hỏi; đừng ngại hỏi khi không biết (hỏi tốt hơn làm sai). THÁNG ĐẦU: tập trung học việc, đừng nản khi mắc lỗi (ai cũng từng như vậy); ghi chép những điều cần nhớ; xây dựng quan hệ tốt với đồng nghiệp. DÀI HẠN: đừng “nhảy việc” liên tục vì lương cao hơn chút ít – sự ổn định và uy tín quan trọng hơn; nhưng cũng đừng chịu đựng mãi một công việc tồi tệ – hãy dũng cảm tìm cơ hội tốt hơn khi đã đủ kinh nghiệm. Và luôn nhớ: bạn đi làm thêm để PHỤC VỤ cho mục tiêu du học, đừng để công việc cuốn đi mà quên mất vì sao mình sang đây.
Làm thêm và thuế: nghĩa vụ ít người để ý
Nhiều du học sinh không biết rằng thu nhập từ làm thêm PHẢI KHAI THUẾ ở hầu hết các nước – dù bạn là sinh viên quốc tế. Tại MỸ, bạn cần khai thuế hàng năm (Form 1040NR) nếu có thu nhập; nhiều bạn được hoàn thuế (tax refund) vì thu nhập thấp. Tại CANADA, khai thuế giúp bạn nhận các khoản trợ cấp (GST/HST credit) và hoàn thuế; đừng bỏ qua “tiền miễn phí” này. Tại ÚC, bạn cần Tax File Number (TFN) và khai thuế cuối năm tài chính; thu nhập dưới ngưỡng miễn thuế sẽ được hoàn lại phần thuế đã đóng.
Lưu ý quan trọng: LÀM “CHUI” (nhận tiền mặt, không khai báo) có vẻ hấp dẫn vì “đỡ mất thuế”, nhưng rủi ro rất lớn – nếu bị phát hiện, bạn có thể bị phạt, ảnh hưởng đến hồ sơ thuế và thậm chí visa. Hãy làm việc hợp pháp, đóng thuế đầy đủ; số thuế phải đóng với thu nhập của sinh viên thường rất thấp, và bạn còn được hoàn lại hoặc nhận trợ cấp. Các trường thường có dịch vụ hỗ trợ khai thuế miễn phí cho sinh viên quốc tế vào mùa thuế – hãy tận dụng. Hiểu biết về thuế cũng là một phần của việc trưởng thành và sống có trách nhiệm tại nước ngoài.
Khi nào nên nghỉ việc làm thêm: biết điểm dừng
Không phải công việc làm thêm nào cũng đáng để gắn bó; hãy dũng cảm nghỉ việc khi: CÔNG VIỆC ẢNH HƯỞNG NGHIÊM TRỌNG ĐẾN HỌC TẬP (điểm số tụt dốc không phanh dù đã cố cân bằng); BỊ BÓC LỘT (lương thấp hơn quy định, nợ lương, làm quá giờ thường xuyên mà không được trả thêm); MÔI TRƯỜNG ĐỘC HẠI (bị quấy rối, phân biệt đối xử, điều kiện làm việc nguy hiểm); hoặc SỨC KHỎE SUY SỤP (mất ngủ triền miên, stress nặng, ốm đau liên tục).
Khi nghỉ việc, hãy làm một cách CHUYÊN NGHIỆP: báo trước ít nhất 1-2 tuần (đừng “bùng” đột ngột), bàn giao công việc đầy đủ, giữ quan hệ tốt (đừng đốt cầu – biết đâu sau này cần reference). Đừng cảm thấy tội lỗi khi nghỉ một công việc tồi tệ; sức khỏe và việc học của bạn quan trọng hơn bất kỳ công việc làm thêm nào. Và sau khi nghỉ, hãy dành thời gian đánh giá: mình đã học được gì, mình muốn gì ở công việc tiếp theo; mỗi lần “nhảy việc” khôn ngoan sẽ đưa bạn đến gần hơn với công việc phù hợp. Biết điểm dừng cũng là một dạng trí tuệ.
Câu hỏi thường gặp về làm thêm của du học sinh
Du học sinh được làm thêm bao nhiêu giờ mỗi tuần?
Thường 20-24 giờ/tuần trong học kỳ và không giới hạn (hoặc 40 giờ) trong kỳ nghỉ, tùy nước (Mỹ: 20h on-campus; Canada: 24h; Úc: 48h/2 tuần). Hãy kiểm tra quy định cụ thể của nước bạn và tuân thủ để bảo vệ visa.
Công việc làm thêm nào tốt nhất cho du học sinh Việt?
Tùy mục tiêu: cần tiền gấp thì nhà hàng/nail/kho bãi; muốn linh hoạt thì giao hàng/gia sư; muốn đẹp CV thì RA/TA hoặc internship liên quan ngành học. Công việc tốt nhất là công việc phù hợp với hoàn cảnh và mục tiêu của bạn.
Làm thêm có ảnh hưởng đến học tập không?
Có thể, nếu làm quá nhiều hoặc không cân bằng tốt. Hãy đặt học tập lên hàng đầu; nếu điểm số tụt dốc, hãy giảm giờ làm ngay. Làm thêm là để hỗ trợ việc học, không phải ngược lại.
Bị chủ nợ lương hoặc trả lương thấp thì làm sao?
Ghi chép bằng chứng, nói chuyện thẳng thắn với chủ, và tìm sự giúp đỡ từ hội sinh viên hoặc cơ quan lao động địa phương. Đừng im lặng chịu đựng vì sợ mất việc.
Có nên làm thêm ngay từ năm nhất không?
Nên cho mình 1 học kỳ để thích nghi với môi trường học tập mới trước khi đi làm thêm. Khi đã ổn định, hãy bắt đầu với số giờ ít và tăng dần. Đừng vội vàng kiếm tiền mà đánh đổi kết quả học tập.
UniPath Training hỗ trợ du học sinh: cân bằng học tập, công việc và cuộc sống. Khám phá lộ trình du học cá nhân hóa, hoàn thiện hồ sơ và bài luận, cùng phát triển bản thân toàn diện. Gọi hotline 0387 404 668 để được tư vấn miễn phí!
