Chương trình nghiên cứu, tìm hiểu môi trường phát triển chè Shan Tuyết tại Tà Xùa

Trên những sườn núi cao quanh năm mây phủ của Tà Xùa, Sơn La, có những cây chè cổ thụ đã sống hàng trăm năm, thân phủ rêu phong, búp non phủ một lớp lông tơ trắng như tuyết. Đó là chè Shan Tuyết – đặc sản làm nên tên tuổi của vùng đất này, đồng thời là nguồn sinh kế quan trọng của đồng bào H’Mông địa phương.

Nhưng điều gì khiến cây chè chỉ thực sự phát triển tốt trong một môi trường đặc thù như vậy? Khí hậu, độ cao, thổ nhưỡng, kỹ thuật canh tác của người dân và cách con người ứng xử với thiên nhiên đã kết hợp với nhau như thế nào để tạo nên một sản phẩm đặc sản?

Chương trình nghiên cứu, tìm hiểu môi trường phát triển chè Shan Tuyết được UniPath Training xây dựng trong chuỗi hoạt động nghiên cứu tại Tà Xùa, đưa học sinh, sinh viên bước vào vai trò của những nhà nghiên cứu trẻ: lên nương chè, lắng nghe người trồng chè và tìm hiểu một cách có hệ thống về môi trường đã tạo nên đặc sản Shan Tuyết.

Chè Shan Tuyết – đặc sản được tạo nên bởi môi trường vùng cao

Chè Shan Tuyết Tà Xùa thuộc nhóm chè cổ thụ, mọc ở độ cao lớn, nơi khí hậu mát lạnh quanh năm, sương mù dày và biên độ nhiệt giữa ngày và đêm rõ rệt. Chính điều kiện tự nhiên khắc nghiệt ấy khiến cây chè sinh trưởng chậm, tích lũy hương vị đậm và hình thành lớp lông tơ trắng mịn bao phủ búp non – dấu hiệu nhận biết làm nên tên gọi “Shan Tuyết”, tức chè mọc trên núi cao, trắng như tuyết.

Thành viên đoàn nghiên cứu trên đường lên nương chè Shan Tuyết cổ thụ tại Tà Xùa

Khác với những vùng chè thâm canh, chè Shan Tuyết cổ thụ tại Tà Xùa gắn liền với phương thức canh tác gần như thuận tự nhiên của đồng bào H’Mông. Cây chè lớn lên cùng rừng, ít chịu tác động của hóa chất, và việc thu hái chủ yếu bằng tay để chọn đúng những búp đạt chuẩn.

Sau thu hái, búp chè được sao chế biến theo kinh nghiệm truyền đời. Mỗi mẻ chè vì vậy không chỉ là một sản phẩm nông nghiệp, mà còn chứa đựng tri thức bản địa, điều kiện tự nhiên và văn hóa của cả một cộng đồng.

Hiểu về chè Shan Tuyết, theo cách tiếp cận của chương trình, không bắt đầu từ tách trà thành phẩm mà bắt đầu từ chính môi trường đã sinh ra nó.

Những câu hỏi nghiên cứu về môi trường phát triển của chè Shan Tuyết

Chương trình định hướng người tham gia tiếp cận chè Shan Tuyết như một đối tượng nghiên cứu liên ngành, với những nhóm câu hỏi trọng tâm:

  • Môi trường tự nhiên: Độ cao, khí hậu, sương mù, thổ nhưỡng và nguồn nước tại Tà Xùa tác động như thế nào đến sự sinh trưởng và chất lượng của cây chè cổ thụ?
  • Tri thức canh tác bản địa: Người H’Mông chăm sóc, thu hái và bảo vệ nương chè ra sao? Những kinh nghiệm truyền đời nào đang nuôi dưỡng những gốc chè hàng trăm năm tuổi?
  • Thu hái và chế biến: Quy trình từ búp chè tươi đến sản phẩm trà hoàn thiện diễn ra như thế nào, và khâu nào quyết định chất lượng cũng như giá trị của chè?
  • Chuỗi giá trị và sinh kế: Chè Shan Tuyết đến tay người tiêu dùng qua những kênh nào? Người trồng chè nhận được phần giá trị tương xứng hay chưa?
  • Thách thức phát triển: Biến đổi khí hậu, áp lực thương mại hóa, nguy cơ suy giảm diện tích chè cổ thụ và bài toán xây dựng thương hiệu đang đặt ra những vấn đề gì cho địa phương?

Những câu hỏi này giúp người tham gia nhận ra rằng một đặc sản vùng cao không tồn tại tách rời, mà nằm trong mối quan hệ chặt chẽ giữa thiên nhiên, con người, thị trường và chính sách phát triển.

Học sinh nghiên cứu như thế nào trong chương trình?

Giống như các chương trình điền dã tại Tà Xùa của UniPath Training, hoạt động nghiên cứu chè Shan Tuyết được tổ chức theo phương pháp nghiên cứu thực địa, kết hợp quan sát, phỏng vấn và ghi nhận tư liệu.

Nhóm nghiên cứu trao đổi cùng người dân về chè Shan Tuyết tại Tà Xùa

Người tham gia trực tiếp khảo sát các nương chè cổ thụ, quan sát điều kiện cảnh quan, thảm thực vật và cách bố trí sinh kế quanh khu vực trồng chè. Các bạn phỏng vấn, trao đổi với hộ trồng chè và người làm nghề để lắng nghe câu chuyện về cây chè, mùa vụ, kỹ thuật thu hái và những đổi thay trong đời sống khi chè trở thành sản phẩm hàng hóa có giá trị.

Bên cạnh đó, nhóm nghiên cứu tìm hiểu quy trình chế biến, cách người dân sao chè, bảo quản và giới thiệu sản phẩm tới du khách thông qua các mô hình homestay, du lịch cộng đồng tại địa phương – nơi câu chuyện về chè đang dần trở thành một phần của trải nghiệm du lịch Tà Xùa.

Toàn bộ quá trình được hệ thống hóa bằng ghi chép nghiên cứu, hình ảnh và tư liệu thu thập được, làm cơ sở để phân tích, đối chiếu và hình thành những nhận định ban đầu về môi trường phát triển của chè Shan Tuyết.

Từ nghiên cứu chè Shan Tuyết đến tư duy phát triển bền vững

Chương trình nghiên cứu chè Shan Tuyết không đứng riêng lẻ. Đây là một mảnh ghép trong bức tranh nghiên cứu rộng hơn mà UniPath Training và các đối tác học thuật đang theo đuổi tại Tà Xùa, từ đề tài quản trị thông minh và phát triển bền vững đến chủ đề của Tech4Green Season 2 về quản trị thông minh tại Bản Bẹ – Tà Xùa.

Khi đặt cây chè trong hệ sinh thái phát triển của địa phương, người tham gia có cơ hội suy nghĩ về những bài toán lớn hơn: Làm thế nào để nâng cao giá trị cho đặc sản mà không làm suy kiệt tài nguyên? Làm thế nào để người dân – những người trực tiếp gìn giữ nương chè cổ thụ – thực sự được hưởng lợi từ sự phát triển đó? Và công nghệ, dữ liệu, truyền thông có thể đóng vai trò gì trong việc đưa chè Shan Tuyết đến gần hơn với thị trường?

Đó là cách một chương trình nghiên cứu về cây chè trở thành bài học thực tế về kinh tế nông nghiệp, bảo tồn tài nguyên, văn hóa bản địa và phát triển bền vững.

Giá trị của chương trình đối với học sinh, sinh viên

Thông qua quá trình nghiên cứu, người tham gia được rèn luyện tư duy liên ngành hiếm có trong một chương trình dành cho học sinh: Sinh học và Địa lý trong tìm hiểu môi trường sinh trưởng của cây chè, Kinh tế trong phân tích chuỗi giá trị, Văn hóa học và Nhân học trong tiếp cận tri thức bản địa, cùng kỹ năng nghiên cứu thực địa như quan sát, phỏng vấn, ghi chép và tổng hợp tư liệu.

Với những bạn định hướng các ngành Nông nghiệp, Môi trường, Kinh tế, Du lịch, Phát triển quốc tế hay Khoa học xã hội, trải nghiệm này là chất liệu thực tế quý giá cho định hướng học thuật, bài luận cá nhân và hồ sơ ứng tuyển đại học, học bổng quốc tế – khi các bạn có thể kể lại một quá trình nghiên cứu mà chính mình đã tham gia, thay vì chỉ liệt kê một hoạt động đã đi qua.

Quan trọng hơn, chương trình giúp người trẻ hình thành cách nhìn trân trọng đối với lao động của người nông dân và giá trị của những sản phẩm gắn với bản sắc địa phương – nền tảng của tinh thần trách nhiệm xã hội mà UniPath Training luôn hướng đến trong mọi hoạt động ngoại khóa.

UniPath Training – học từ thực tiễn, phát triển tư duy, kiến tạo giá trị.

Chúng tôi tin rằng, khi một người trẻ hiểu được câu chuyện đằng sau một búp chè Shan Tuyết – từ giọt sương trên núi cao đến bàn tay người hái chè – các em cũng đang học cách hiểu thế giới bằng sự quan sát, tôn trọng và tư duy nghiên cứu nghiêm túc.

Nếu bạn muốn tham gia những chương trình nghiên cứu thực địa như chương trình chè Shan Tuyết tại Tà Xùa, hãy tìm hiểu thêm chương trình mentor xây dựng hoạt động ngoại khóa của UniPath Training hoặc liên hệ hotline 0387 404 668 để được tư vấn.

MessengerPhone